Irak Kürdistan Bölgesi'ndeki (IKB) çiftçiler, son yıllarda giderek daha sık görülen toz fırtınalarıyla mücadele ediyor. Artan toz fırtınalarının tarımsal üretim üzerind doğrudan etkileri bulunuyor; ürünlere zarar veriyor ve verimi düşürüyor. Toz fırtınaları doğal bir olay olsa da, tarım uzmanları etkilerini en aza indirebilecek çeşitli pratik önlemlerin bulunduğunu belirtiyor.
Toz fırtınaları, yükselen sıcaklıklar ve azalan yağışlar iklim değişikliğinin en görünür sonuçları arasında yer alıyor.
Birleşmiş Milletler'e (BM) göre Irak, iklim değişikliğinden en fazla etkilenecek beş ülke arasında bulunuyor. Kürdistan Bölgesi'nde ise çevresel değişimlerden en doğrudan etkilenen kesimlerin başında çiftçiler geliyor.
Süleymaniye vilayetinin doğusundaki Pençewen ilçesinden çiftçi Hemin Halif, "Her yıl büyüme döneminin bir aşamasında toz, ürünlerimize zarar veriyor. Deneyimli çiftçiler zararı nasıl azaltacaklarını biliyor ancak daha az deneyimli olanlar çok daha savunmasız kalıyor" dedi.
Otuzlu yaşlarının sonlarında olan Hemin, altı yaşından itibaren babasına tarlada yardım ederek tarımla uğraşıyor. Ona göre toz fırtınaları artık çiftçilerin karşı karşıya olduğu en büyük sorunlardan biri.
"Fideleri diktiğimiz andan hasada kadar sürekli hazırlıklı olmak zorundayız." diyen Hemin Halif,şöyle devam etti:
"Eğer fide dikimi sırasında bir toz fırtınası çıkarsa bitkilerin büyümesi durabilir. Kuvvetli rüzgârlara yıldırım da eşlik ederse dallar kırılabilir ve daha sonra meyveye dönüşecek çiçekler yok olabilir. Şiddetli toz fırtınaları hasadı önemli ölçüde azaltabiliyor."
Hemin Halif’in deneyimine göre domates, salatalık, karpuz, kavun ve biber gibi ürünler tozdan en fazla etkilenen tarım ürünleri arasında yer alıyor.
Toza tekrar tekrar maruz kalan meyve ve sebzelerin kalite ve görünümü de bozuluyor. Bu durum ürünleri alıcılar açısından daha az cazip hale getirirken çiftçilerin gelirini de azaltıyor.
Toz ayrıca zayıflayan bitkilere saldıran böceklerin yayılmasını kolaylaştırıyor.
Hemin, "Çiftçiler bu zararlıları ortadan kaldırmak için çoğu zaman kimyasal pestisit kullanmak zorunda kalıyor ve bu da üretim maliyetlerini artırıyor" dedi.
Uzun yıllardır çiftçilik yapmasına rağmen Hemn, tozun neden olduğu ağır zararlarla karşılaştığında düzenli olarak ziraat mühendislerinden tavsiye aldığını belirtiyor.
Irak Kürdistan Bölgesi'nde bir tarım arazisinin ilaçlanması.
Toz fırtınaları yalnızca tarımla uğraşan çiftçileri etkilemiyor.
Süleymaniye'nin Seyid Sadık ilçesine bağlı Binari Suren köylerinden 37 yaşındaki arıcı Soran Heme Nejm de arıcılık faaliyetlerinin olumsuz etkilendiğini söyledi.
Soran, "Toz, arılarım için nektar sağlayan çiçekleri yok ediyor.Bunun sonucunda arı popülasyonu azalıyor ve bal üretimi düşüyor" dedi.
Sağlıklı çiçekli bitkiler olmadan arılar temel besin kaynaklarını kaybediyor; bu da kolonilerin hayatta kalmasını ve bal üretmesini zorlaştırıyor.
Pençwen ilçesinde görev yapan ziraat mühendisi Dilşad Hüseyin, yaprak ve dalların üzerine çöken tozun güneş ışığının bitkiye ulaşmasını engellediğini söyledi.
"Toz yaprakları kapladığında fotosentez sürecini engeller. Bitki büyümeyi durdurur, daha az çiçek açar ve sonuçta daha az meyve verir" dedi.
Hüseyin, toz fırtınasının ardından vakit kaybetmeden müdahale edilmesini tavsiye ediyor.
"Çiftçiler hiçbir şey yapmazsa bitki ölebilir ya da düşük kaliteli ve az miktarda ürün verebilir. Toz, bitkiler üzerinde ciddi stres oluşturur. Bu nedenle fırtınadan sonra çiftçilere püskürtme ekipmanlarıyla amino asit ve deniz yosunu bazlı besin maddeleri uygulamalarını öneriyoruz. Bu yöntem hem yapraklardaki tozu temizler hem de bitkinin toparlanmasına yardımcı olur."
Bazı çiftçiler ise tozu bitkilerden suyla yıkamayı tercih ediyor.
Germiyan bölgesindeki Kuratu yöresinde patates, karnabahar, lahana ve brokoli yetiştiren Mahmud Muhammed de bu yöntemi uyguluyor.
Muhammed,"Toz fırtınasından sonra yaprak ve çiçeklerdeki tozu temizlemek umuduyla bitkileri yıkıyorum" dedi.
Ancak Hüseyin bu yönteme karşı; "Su ile yıkamak bitkinin çevresindeki nem oranını artırır ve başka hastalıkların ortaya çıkmasına uygun ortam oluşturur. Doğru tarımsal uygulamalar çok daha etkili bir çözümdür" diyerek uyarıda bulundu.
Hüseyin ayrıca, birçok çiftçi gibi, toz fırtınalarının bitki özsuyuyla beslenen ve ürünleri daha da zayıflatan örümcek akarları gibi zararlılar için uygun koşullar oluşturduğu görüşünde.
Süleymaniye, Haziran 2026: Pençwen ilçesindeki bir tarım arazisinde çalışan bir çiftçi. KirkukNow
Germiyan bölgesi, bitki örtüsünün sınırlı olması ve toz fırtınalarının daha sık görüldüğü Irak'ın orta ve güney kesimlerine yakınlığı nedeniyle özellikle yoğun toza maruz kalıyor.
Hüseyin'e göre çilek ve ahududu gibi geniş yapraklı ürünler, tozun geniş yaprak yüzeylerinde kolayca birikmesi nedeniyle daha hassas. Buna karşılık domates ve biber nispeten daha az etkileniyor.
Süleymaniye Tarım Müdürlüğü, çiftçilerin ürünlerini daha iyi koruyabilmeleri için tarım bürolarından, sosyal medya platformlarından ve eğitim programlarından teknik destek almalarını tavsiye ediyor.
Üniversite öğretim üyesi ve çevre aktivisti Dr. Müslim Süleyman da çiftçilere düzenli olarak iklim farkındalığı seminerleri veriyor.
Süleyman, "Toz, bitkilerin büyümesini yavaşlatıyor, yapraklar hızla sararıyor ve hatta hayvanların tükettiği bitkilerin besin değerini bile azaltıyor." dedi.
Uzun vadeli çözümlerin de en az kısa vadeli önlemler kadar önemli olduğunu vurgulayan Süleyman, şöyle konuştu:
"Tozun zararını azaltmanın en etkili yolu, Erbil'de yürütülen projelere benzer şekilde şehirlerin çevresinde yeşil kuşaklar oluşturmaktır. Ağaçlar ve bitki örtüsü havadaki tozu tutmaya yardımcı olur. Hatta bazı ülkeler, dikenli incir kaktüsü gibi kuraklığa dayanıklı bitkilerle çöl alanlarını yeşillendirmeye başladı."
Bu haber, KirkukNow ekibi tarafından, Almanya Federal Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Bakanlığı (BMZ) finansmanıyla, Irak Kürdistan Bölgesi'nde ADWI tarafından yürütülen "Yenilik Yoluyla Gelecek: İklim ve Yerel Kalkınma İçin Birlikte" projesi kapsamında hazırlanmıştır.
