Diyala vilayetine bağlı Hanakin ilçesinde günlerdir süren siyasi açıklamalar, gösteri tehditleri ve gözaltıların ardından tansiyon düştü. Irak Cumhurbaşkanı ve Madde 140’ın uygulanmasından sorumlu komite başkanına 12 maddelik bir muhtıra sunulmasının ve iki tutuklunun kefaletle serbest bırakılmasının ardından planlanan gösteriler süresiz olarak askıya alındı.
Hanakin’de güvenlik ve siyasi durum, geçen haftadan bu yana giderek daha gergin bir hal almıştı. Gerilim, siyasilerin tartışmalı açıklamalarının yanı sıra Arapça tabelalarda olası değişikliklere ilişkin haberler ve aktivistler ile siyasi isimler arasında olası gözaltılara dair endişelerin ardından ortaya çıktı.
Son gerilim, Kürdistan Yurtseverler Birliği’nin (KYB/PUK) Hanakin merkez sorumlusu Karwan Yarwais’in, Diyala vilayetindeki tartışmalı bölgelerde Araplaştırma ve Kürt siyasi partilerinin karşı karşıya olduğu sorunlar hakkında konuştuğu bir televizyon programının ardından başladı.
Rudaw’daki program sırasında Yarwais, Diyala’nın bazı bölgelerindeki durumu, Babil vilayetinin kuzeyinde bulunan ve uzun süredir silahlı gruplarla ilişkilendirilen Jurf Sakhr köyüyle karşılaştırdı.
Jurf Sakhr, Ekim 2014’te IŞİD savaşçılarından geri alındı ancak bölgenin eski sakinlerinin çoğu yerinden edilmiş durumda kalmaya ve geri dönememeye devam ediyor. Bölge günümüzde büyük ölçüde kısıtlı bir askeri ve güvenlik bölgesi olarak değerlendiriliyor.
Yarwais ile birlikte Kürdistan Demokrat Partisi’nin (KDP) Hanaqin’deki 15. şube sorumlusu Akbar Haider de Diyala’nın Kürt, Arap ve Türkmen topluluklarının yaşadığı tartışmalı bölgelerinde devam ettiğini söyledikleri demografik değişiklikleri ele aldı. Bölgelerde artan Arap göçüne ve mülkler ile tarım arazilerinin satın alınmasına dikkat çektiler.
Açıklamalar, aralarında Bedir Örgütü ile bağlantılı isimlerin de bulunduğu bölgedeki bazı Arap siyasi figürlerin sert tepkisine yol açtı.
Diyala İl Meclisi Başkanı Omar Krui, “Her Irak vatandaşı istediği yerde yaşamakta özgürdür. Diyala vilayetinde Bağdat’ta veya Hanakin’de yaşamakta özgürdür” dedi.
Tartışmalı bölgeler, Kerkük ve diğer tartışmalı bölgelerin statüsünün belirlenmesine yönelik üç aşamalı bir süreci öngören Irak Anayasası’nın 140. maddesiyle yakından bağlantılıdır. Bu süreç normalleşme, nüfus sayımı ve referandum aşamalarından oluşuyor.
Normalleşme aşamasında, aslen Kerkük’ten olmayan ve sıklıkla “yeni gelenler / yerleşimciler”olarak adlandırılan ailelerin kendi bölgelerine geri dönmesi öngörülüyor. Aynı zamanda Baas döneminde yerlerinden edilen ailelerin Kerkük’e ve diğer tartışmalı bölgelere geri dönmelerine izin verilmesi ve hem geri dönenlere hem de yer değiştirenlere tazminat ödenmesi öngörülüyor.
Anayasa, 140. maddenin uygulanması için son tarih olarak 2007 yılının sonunu belirlemiş olsa da normalleşme aşaması hiçbir zaman tamamlanmadı. Irak Federal Yüksek Mahkemesi 2019 yılında, tüm anayasal prosedürler tamamen yerine getirilene kadar maddenin geçerliliğini koruduğunu yeniden teyit etti.
Gözaltılar ve planlanan gösteriler
Tartışmalar, Hanakinli iş insanı ve ilçedeki Bedir ile Asaib bürolarının eski sorumlusu olan ve Abu Muntazer olarak da bilinen Kamran Wais Murad’ın bölgede Arapların gelişine karşı çıkılması çağrısında bulunduğu ve halkı gösteri yapmaya teşvik ettiği bir video paylaşmasının ardından daha da büyüdü. Murad ertesi gün gözaltına alındı.
29 Ağustos Cumartesi günü, iki farklı yönden gösteriler planlanıyordu. Bunlardan biri KYB bağlantılı platformlar tarafından desteklenirken, diğeri Kürt aktivistler tarafından destekleniyordu. Organizatörleri farklı olmasına rağmen her iki gösteri de benzer taleplere odaklanıyordu.
Hanakin’deki Kürt siyasi partileri, Irak Anayasası’nın 140. maddesinin uygulanması ve ilçede yaşandığını belirttikleri demografik değişikliklerin sona erdirilmesi talebiyle 31 Ağustos Pazartesi gününü gösteri tarihi olarak belirlemişti. Ayrıca Celawla ve Qeretepe nahiyelerinin Hanaqin’den ayrılmasına karşı çıktılar.
Planlanan gösteriler, benzer talepleri savunan aktivistlerin toplantısıyla aynı zamana denk gelirken, aktivistleri hedef alan olası bir gözaltı kampanyasına ilişkin haberler de yayıldı. Yetkililer böyle bir kampanyayı resmen doğrulamamıştı.
Abu Muntazer’in yanı sıra genç bir Kürt erkek de gözaltına alındı. Bu kişinin daha önce dükkânının tabelasını Arapçadan Kürtçeye çevirdiği belirtilirken, gözaltına alınmasının nedeninin bu olup olmadığı netlik kazanmadı. Her ikisi de daha sonra kefaletle serbest bırakıldı.
Protesto askıya alındı
Pazar günü geç saatlerde Hanaqinli aktivistlerin organizatörleri, planlanan gösteriyi düzenlemek yerine Irak Cumhurbaşkanı Nizar Amedi ve 140. maddenin uygulanmasından sorumlu komite başkanıyla görüşeceklerini açıklayan bir bildiri yayımladı.
Bunun üzerine protestolar süresiz olarak askıya alındı. Bu karar Kürt siyasi partileri tarafından da desteklendi.
Organizatörler, kararın güvenlik hazırlıklarıyla ilgili endişelerden de etkilendiğini belirtti.
Gösteri organizatörlerinden Karzan Hamdan, KirkukNow’a yaptığı açıklamada, “Biz Araplara karşı değiliz” dedi. “Hanaqin halkının talepleri konusunda bir yanlış anlaşılma oldu. Arap kardeşlerimiz bu talepleri farklı yorumladı. Biz Araplara karşı değiliz; aksine bölgedeki demografik değişikliklere karşı çıkıyor ve Hanaqin’in kimliğinin korunmasını talep ediyoruz.”
Hamdan ayrıca aktivistlerin onlarca kişinin gözaltına alındığı yönünde bilgi aldığını ve bunun üzerine bazı Hanaqinli aktivistlerin kentten Kürdistan Bölgesi’ne ayrıldığını söyledi.
Gerilimi azaltma çabaları
Hanaqin’de durum, özellikle yerel makamların ve Diyala İl Meclisi’nin sürece dahil olması ve ilçe temsilcilerinin taleplerini sunmak üzere Bağdat’a gitmesinin ardından sakinleşmeye başladı.
Hanakin Belediye Başkanı Cewad Feyzullah, KirkukNow’a yaptığı açıklamada, “Hanakin barış içinde bir arada yaşamanın kentidir ve istenmeyen herhangi bir durumun ortaya çıkmasına asla izin vermeyeceğiz” dedi.
Çarşamba günü Diyala İl Meclisi, durumu görüşmek üzere Hanakin belediye başkanını toplantıya çağırdı. Toplantının görüntülerine göre meclis üyeleri, belediye başkanından durumu yönetmesini ve ilçedeki gelişmelerin sorumluluğunu üstlenmesini istedi.
Meclis üyelerinden biri, “Bugünden itibaren Hanakin’de ne olacağından siz sorumlusunuz çünkü bazı insanlar Hanaqin’deki barışçıl durumu bozmak istiyor” dedi.
1 Eylül Salı günü Hanaqin’den temsilciler Bağdat’a giderek Irak Cumhurbaşkanı’na ve 140. maddenin uygulanmasından sorumlu komite başkanına 12 maddelik talepler muhtırası sundu.
Muhtıranın sunulmasının ardından planlanan gösteriler süresiz olarak askıya alındı. Temsilciler, gösterilerin yeniden başlatılıp başlatılmayacağına karar vermeden önce Irak makamlarının yanıtını bekliyor.
12 maddelik muhtıradaki temel talepler
Hanakin temsilcilerinin sunduğu talepler arasında şunlar yer aldı:
Hanakin’in güvenlik işlerine ilişkin sorumluluğun yalnızca resmi güvenlik kurumlarıyla sınırlandırılması.
Hanakin’deki askeri ve güvenlik dosyasını denetlemek üzere ortak bir sivil yönetim kurulması.
Qeratepe ve Celawla’nın ayrı ilçelere dönüştürülmesine ilişkin kararın askıya alınması.
Irak Anayasası uyarınca oluşturulan 140. Madde Bürosu’nun faaliyete geçirilmesi.
Ulusal kimlik kartlarının nakledilmesi ve gıda ile konut kayıtlarında yapılacak değişikliklere ilişkin işlemlerin askıya alınması.
Hanakin’de tarım arazilerinin tesciline ilişkin kararların askıya alınması.
