Irak Kürdistan Bölgesi'nde (IKB) maaşların aylık olarak gecikmesi ve süregelen ekonomik sıkıntılar, hanelerin büyük çoğunluğunu giderek daha zor mali koşullara sürükledi. Bu durum, ailelerin gelirlerini ve yaşam standartlarını önemli ölçüde etkiliyor.
Yakın zamanda gerçekleştirilen bir araştırma, kadınların bu durumdan orantısız biçimde daha fazla etkilendiğini ortaya koyuyor. Kadınlar daha yoğun psikolojik baskı altında kalırken, ailelerinin temel ihtiyaçlarını karşılayabilmek için kendi kişisel ihtiyaçlarından vazgeçmek zorunda kalıyor.
Araştırmanın bulguları, Kürdistan Bölgesi Kadın ve Kalkınma Yüksek Konseyi tarafından, BM Kadın Birimi'nin (UN Women) desteğiyle yürütülen “Maaş Gecikmeleri ve Bütçe Kesintilerinin Haneler Üzerindeki Etkileri: Toplumsal Cinsiyet Temelli Bir Analiz” başlıklı çalışmaya dayanıyor.
Araştırma kapsamında 400 haneyi kapsayan bir çalışma yürütüldü; ayrıca bölgedeki valilikler ve bağımsız idarelerde görev yapan yetkililerle görüşmeler gerçekleştirildi. Kamu sektörü maaşlarının gecikmesinin sonuçlarını inceleyen araştırma, sorunun geçici bir mali aksaklık olmaktan çıkarak uzun süreli bir sosyoekonomik krize dönüştüğünü ve hanelerin refahı ile toplumsal eşitlik üzerinde ciddi sonuçlar yarattığını ortaya koydu.
Kürdistan Bölgesi, büyük ölçüde bölgesel gelişmelerin yanı sıra Bağdat'taki federal hükümetle devam eden mali ve siyasi anlaşmazlıklar nedeniyle 2014'ten bu yana ekonomik sıkıntılar yaşıyor. Bu koşullar; maaş ödemelerinin düzensizleşmesine, ücret kesintilerine ve kamu çalışanlarının maaşlarının bir bölümünün ödenmemesine yol açtı. Bu durum yerel piyasaları ve kamu hizmetlerine yönelik projelerin hayata geçirilmesini olumsuz etkiledi.
Kiralık konutlarda yaşayan hanelerin yüzde 89'u aylık kiralarını ödemekte zorlandı.
Araştırmanın bulguları, maaş gecikmelerinin Kürdistan Bölgesi genelinde hanelerin mali güvencesini ne ölçüde zayıflattığını gösteriyor. Çok sayıda aile borç biriktirdi, tasarruflarını tüketti ve temel yaşam giderlerini karşılayabilmek için kişisel eşyalarını ve değerli varlıklarını satmak zorunda kaldı.
Araştırmaya göre katılımcıların yüzde 91'i günlük harcamalarını karşılamakta güçlük çektiğini belirtirken, kiralık konutlarda yaşayan hanelerin yüzde 89'u aylık kiralarını ödemekte zorlandı. Ayrıca katılımcıların yüzde 87'si temel ihtiyaçlarını karşıladıktan sonra para biriktiremediğini ifade etti.
Mali kriz, sağlık hizmetlerine erişimi de önemli ölçüde kısıtladı. Hanelerin yaklaşık yüzde 85'i tıbbi tedavi ve hastane masraflarını karşılayamadığını bildirdi. Öte yandan yüzde 82'si, hane bütçesini dengeleyebilmek için gıda miktarını veya kalitesini azalttığını ve çocuklarının ihtiyaçlarına yönelik harcamaları kıstığını belirtti.
Borçlanma yaygınlaştı ve hanelerin yüzde 78'ini etkiledi. Katılımcıların yaklaşık yüzde 70'i gıda satın alabilmek için akrabalarından veya yerel esnaftan borç para aldığını bildirirken, yüzde 56'sı mali yükümlülüklerini yerine getirebilmek amacıyla arsa, altın, araç ve ev eşyaları gibi varlıklarını sattı.
Kriz, acil mali sıkıntıların ötesinde, ailelerin geleceklerini planlama imkânlarını da zayıflattı. Araştırmaya göre hanelerin yüzde 92'si artık uzun vadeli planlar yapamadığını, yüzde 85'i ise psikolojik sıkıntı yaşadığını belirtti. Ayrıca katılımcıların yüzde 75'i çocuklarının geleceği ve eğitim olanakları konusunda kaygı duyduğunu ifade etti. Aynı orandaki katılımcı, maaş gecikmelerinin hane içinde anlaşmazlıklara ve gerginliklere yol açtığını söyledi.
Gelirlerdeki düşüş karşısında çalışanların yüzde 66'sı maaşlarını desteklemek amacıyla ek iş aradı. Ancak yalnızca düzenli maaşlarına bağımlı olanlar giderek daha fazla borçla karşı karşıya kaldı ve gıdalarının kalitesinden ve diğer temel harcamalarından ödün vermek zorunda kaldı.
Söz konusu sıkıntılar, temel hane faturalarının ödenmesini de etkiledi. Ailelerin yüzde 82'si elektrik, su ve internet faturalarını zamanında ödeyemediğini bildirdi.
Araştırma, kadınların ekonomik krizden en ağır etkilenen gruplar arasında yer aldığını ortaya koyarak mali istikrarsızlığın hanelerde ve toplumda mevcut eşitsizlikleri nasıl derinleştirdiğine dikkat çekti.
Hane kaynakları giderek kısıtlanırken kadınlar, çoğu zaman kendi ekonomik bağımsızlıkları, kişisel ihtiyaçları ve refahları pahasına ek sorumluluklar üstlenmek zorunda kaldı.
Araştırmaya göre kadınların yüzde 88'i hanenin temel ihtiyaçlarını karşılamakta yaşanan güçlükler nedeniyle ciddi psikolojik baskı yaşadı. Erkeklerde bu oran yüzde 80 olarak kaydedildi.
Benzer şekilde kadınların yüzde 87'si aile ihtiyaçlarını karşılayabilmek için kişisel harcamalarından vazgeçtiğini belirtirken, erkeklerde bu oran yüzde 81 oldu. Ayrıca kadınların yüzde 82'si sınırlı hane bütçesini yönetme ve ev içindeki düzeni koruma sorumluluğunun esas olarak kendilerine ait olduğunu ifade etti.
Kadınların yüzde 88'i ciddi psikolojik baskı yaşadı.
İstihdam olanakları da kadınlar ve erkekler arasında farklılık gösterdi. Erkeklerin yüzde 78'i gelirlerini artırmak için ek iş ararken, kadınların yüzde 55'i ailelerine destek olmak amacıyla geçici işlere ve el sanatları faaliyetlerine yöneldi.
Mali sıkıntılar hane içindeki ilişkileri de etkiledi. Katılımcıların yaklaşık yüzde 61'i ekonomik güçlüklerin eşler arasındaki gerginliği artırdığını ve ilişkilerini olumsuz etkilediğini belirtti.
Kriz, ebeveynlerin çocuklarına yeterli sağlık ve eğitim hizmeti sunma imkânlarını da olumsuz etkiledi. Araştırmaya göre erkeklerin yüzde 76'sı, kadınların ise yüzde 71'i maaş gecikmelerinin bu sorumluluklarını yerine getirme kapasitelerini doğrudan etkilediğini kabul etti.
Bu arada erkeklerin yüzde 73'ü, kadınların ise yüzde 72'si dikiş dikmek, evde yemek hazırlamak ve el yapımı ürünler satmak gibi ek gelir getirici faaliyetlerde bulunduğunu bildirdi.
Fotoğraf: Erbil, 2026- Araştırma sonuçlarının açıklandığı tören. Kürdistan Bölgesi Kadın ve Kalkınma Yüksek Konseyi Medya Ofisi.
Araştırma, ekonomik krizin Kürdistan Bölgesi'ndeki valilikler üzerindeki etkisinde önemli farklılıklar bulunduğunu da ortaya koydu. Halepçe ve Süleymaniye, özellikle ağır mali baskıyla karşı karşıya olan bölgeler olarak öne çıktı.
Hane harcamalarındaki kesintiler açısından Halepçe'deki ailelerin yüzde 98'i harcamalarını kıstığını bildirdi. Bu oran Süleymaniye'de yüzde 95, Erbil'de yüzde 89 ve Duhok'ta yüzde 86 olarak kaydedildi.
Konut giderleri de önemli bir başka sorun oluşturdu. Erbil'de kiracıların yüzde 94'ü kiralarını ödemekte güçlük çektiğini bildirdi. Bu oran Süleymaniye'de yüzde 89, Duhok'ta yüzde 84 ve Halepçe'de yüzde 70 oldu.
Sağlık hizmetlerinin karşılanabilirliği konusunda da benzer şekilde kaygı verici bir tablo ortaya çıktı. Halepçe'deki hanelerin yüzde 95'i sağlık harcamalarını karşılayamadığını belirtirken, bu oran Süleymaniye'de yüzde 91, Erbil'de yüzde 82 ve Duhok'ta yüzde 79 olarak kaydedildi.
Çocukların eğitimiyle ilgili rakamlar da ailelerin üzerindeki mali baskıyı ortaya koydu. Çocukların eğitimine yönelik harcamaların azaltıldığına ilişkin en yüksek oran yüzde 84 ile Halepçe'de kaydedildi. Bunu yüzde 82 ile Erbil ve yüzde 80 ile Duhok izledi.
Mali sıkıntılar eşler arasında anlaşmazlıklara da yol açtı. Süleymaniye'deki katılımcıların yüzde 65'i eşler arasında gerginlik yaşandığını bildirirken, bu oran Erbil ve Halepçe'de yüzde 63, Duhok'ta ise yüzde 51 oldu.
Araştırma, Halepçe ve Süleymaniye'deki psikolojik baskının daha yüksek olmasını, bu bölgelerde ticari faaliyetlerin ve özel sektör istihdamının görece sınırlı gelişmiş olmasıyla ilişkilendirdi. Buna karşılık Erbil ve Duhok, ticari işletmeler ve sınır kapıları çevresindeki ekonomik faaliyetler sayesinde görece daha geniş istihdam olanakları sunuyor.
Kamu hizmetleri de krizden etkileniyor
Maaş krizinin sonuçları bireysel hanelerin ötesine geçerek devlet kurumları ve temel kamu hizmetleri üzerinde de ek baskı oluşturuyor.
Sağlık, eğitim, elektrik, belediyeler ve su işlerinden sorumlu bakanlıklarda görev yapan üst düzey yetkililer, uzun süredir devam eden mali sıkıntılardan kaynaklanan çeşitli kurumsal sorunlar yaşandığını bildirdi.
Bu sorunlar arasında çok sayıda kamu çalışanının emekli olması nedeniyle ortaya çıkan personel eksikliği, kamu hastanelerinde temel malzemelerin temininde yaşanan güçlükler ve yetersiz mali kaynak tahsisleri nedeniyle hizmet kalitesindeki düşüş yer alıyor.
Araştırmanın bulguları, maaşların uzun süre gecikmesi ve bütçe kısıtlamalarının yalnızca çalışanların geçim koşullarını etkilemekle kalmadığını, hükümetin temel kamu hizmetlerini sürdürme kapasitesini de zayıflattığını gösteriyor.
Krizin aşılmasına yönelik öneriler
Araştırmanın bulguları doğrultusunda Kadın ve Kalkınma Yüksek Konseyi, maaş krizinin ekonomik ve toplumsal sonuçlarını azaltmak amacıyla Kürdistan Bölgesel Yönetimi'ne, federal hükümete ve uluslararası kuruluşlara bir dizi acil öneri sundu ve koordineli adım atılması çağrısında bulundu.
Öneriler arasında maaşların belirlenmiş bir takvime göre ödenmesini güvence altına almak için Bağdat ile nihai bir anlaşmaya varılması, sağlık, eğitim, su ve elektrik sektörlerine ayrılan bütçe kaynaklarının korunması ve düşük gelirli haneler ile tek gelir kaynağına bağımlı ailelere yönelik yardımların genişletilmesi yer alıyor.
Konsey ayrıca kadınların orantısız biçimde üstlendiği yükün hafifletilmesi gerektiğini vurgulayarak, kadınların bağımsız gelir kaynakları elde edebilmelerini sağlamak amacıyla daha fazla istihdam olanağı yaratılması ve mesleki eğitim programları sunulması çağrısında bulundu.
