تەنیا چەند خولەكێك لە دانیشتنی ئەنجومەنی پارێزگای كەركوك، بەس بوو بۆ كۆتاییهێنان بەو ململانێ و ناكۆكییانەی ساڵێك و هەشت مانگ درێژەیان كێشا، ئەو قەیرانەی كە خۆی هەر لە چەند خولەكێكی دانیشتنێكی هاوشێوە لە هۆتێل رەشید-ـی بەغداوە سەریهەڵدا.
دوابەدوای 20 مانگ (614 رۆژ) لە بایكۆت، رێگای دادگا و شەڕی میدیایی كە ئەنجومەنی پارێزگاكەشی گەیاندە لێواری ئیفلیجی، شەوی رابردوو (16ـی نیسانی 2026) ئەنجومەن بە ئامادەبوونی 14 ئەندام لە كۆی 16 ئەندام (بەبێ پارتی دیموكراتی كوردستان) كۆبووەوە بۆ گۆڕینی لوتكەی دەسەڵاتی جێبەجێكردن؛ پارێزگارێكی نوێ بۆ كەركوك.
ئاڵوگۆڕەكە جگە لە پارێزگار، چەند پۆستێكی دیكەی ئیداری گرتەوە و كورسییە بەتاڵەكانی ئەنجومەنی پارێزگاكەی پڕكردەوە. ئەو لایەنەنانەی پێشتر دەرەنجامی هۆتێل رەشید-ـیان رەتكردەوە، بوون بە بەشێكی سەرەكی لەو ئیدارەیەی بە "ناشەرعی"ـیان دەزانی.
جیاوازییەكە ئەوەیە؛ كورد لەڕێی شەرعیەتی "رەشید"ـەوە كۆتایی بە حەوت ساڵ چاوەڕوانی بۆ وەرگرتنەوەی پۆستی پارێزگار هێنا و توركمانیش لەڕێی هەمان شەرعیەتەوە، خەونێكی مێژویی بەدیهێنا و دوای سەدەیەك لەسەر كورسی پارێزگا دانیشتن. هێشتا ئەوەش كۆتایی رێگاكە نییە، هەر بەپێی ئەو "شەرعیەتە" كەركوك لەبەردەم جەولەیەكی دیكەی گۆڕانكاریدایە كە چاوەڕواندەكرێت بكەوێتە سەرەتای ساڵی داهاتوو.
ئاوێك بە ئاگرەكەی رەشید-ـدا
دانیشتنەكەی درەنگانی شەوی رابردووی ئەنجومەنی پارێزگای كەركوك، كە تەنیا پارتی لێ نەبوو، مەراسیمی كۆتاییهێنان بوو بەو ململانێ سیاسییەی لە هۆتێل رەشیدەوە دەستپێكرد.
حكومەتی خۆجێی كەركوك لە 10ـی ئابی 2024 لە هۆتێل رەشید لە بەغدا پێكهات، بە بەشداری پێنج ئەندامی یەكێتیی، دوو ئەندامی لیستی قیادە، تاكە ئەندامەكەی عروبە و كۆتای كریستیان كە پێكەوە 9 ئەندامی ئەنجومەن بون لە كۆی 16 ئەندام.
بەڵام حەوت ئەندامی تر لەوانە (هاوپەیمانی عەرەبی لە كەركوك سێ ئەندام، پارتی دیموكراتی كوردستان دوو ئەندام، بەرەی توركمانی دوو ئەندام)، بەشدارییان لە رێككەوتنی پێكهێنانی حكومەتەكەدا نەكرد و وەكو ئۆپۆزسیۆن مانەوە، بەڵكو بایكۆتیان كرد و رێگای دادگایان گرتەبەر.
محەمەد حافز، سەرۆكی ئەنجومەنی پارێزگای كەركوك لە كۆنگرەیەكی رۆژنامەوانیدا كە (كەركوك ناو) ئامادەی بوو، شەوی رابردوو 16ـی نیسان، وتی ئاڵوگۆڕی پۆستەكان بەپێی رێككەوتنی پێكهێنانی حكومەت دواكەوت لە وادەی خۆی بەهۆی بارودۆخی هەرێمی و بارگرژییەكانی ناوچەكەوە، هەنگاونانی ئێستاشی بە جددیەت و بەهێزكردنی هاوبەشی لە پێناو كەركوك، لێكدایەوە.
هەردوو دادگای كارگێڕی و فیدراڵی ژمارەیەك داوای ناڕازییەكان لە كۆتاییەكانی ساڵی 2024 و سەرەتای 2025ـدا رەتكردەوە، لە نێو سكاڵاكاراندا هەریەك راكان سەعید جبوری، سەرۆكی هاوپەیمانی عەرەبی و پارێزگاری پێشووی كەركوك، حەسەن تۆران، سەرۆكی ئەوكاتی بەرەی توركمانی هەبوون بە پاساوی ئەوەی بەبێ ئاگاداری و بەشداری و هاوبەشیكردنیان دانیشتنی ئەنجومەن لە بەغدا كرا بۆ هەڵبژاردنی رێبوار تەها، بە پارێزگار و حافز، بە سەرۆكی ئەنجومەن و ئیبراهیم تەمیم، بە جێگری پارێزگار بۆ كاروباری هونەری و چەند پۆستێكی دیكە.
ئەو ناسەقامگیرییە بەردەوام بوو، لە نێویاندا بایكۆتی دانیشتنەكانی ئەنجومەن، تا وردەوردە لە مانگەكانی رابردوودا، هەرجارە و ئەندامێكی ئەنجومەن بە پاساوی جیاواز گەڕایەوە بۆ ئەنجومەن، بەڵام شەڕی میدیایی دژی حكومەتی كەركوك لەلایەن ناڕازییەكانەوە مایەوە.
زاهیر ئەنوەر عاسی، ئەندامی ئەنجومەنی پارێزگای كەركوك لە پشكی عەرەب بۆ یەكەمجار لە ئەیلولی ساڵی رابردوو بۆ (كەركوك ناو) ئاشكرایكرد، بەپێی رێككەوتنی سیاسی پێكهێنانی حكومەتی خۆجێیی، لە ساڵی 2026ـەوە پۆستی پارێزگار بۆ توركمان دەبێت و دواتر دەبێتە پشكی عەرەب، ئەو ئاڵوگۆڕەش لەلایەن ژمارەیەك سیاسییەوە زامن كراوە لە نێویاندا قەیس خەزعەلی، ئەمینداری عەسائیب ئەهلەحق.
پۆستی پارێزگار بۆ توركمان دەبێت و دواتر دەبێتە پشكی عەرەب
گرژییەكان لە كۆتاییەكانی ساڵی رابردووەوە، بە دیاریكراوی لە سەروبەندی هەڵبژاردنەكەی خولی شەشەمی پەرلەمانی عیراق بەرەو خاوبوونەوە رۆیشت، چونكە قسەی نوێ لەسەر ئاڵوگۆڕی پۆستەكان لە سەرەتای 2026ـدا هاتە ئاراوە، لەو نێوەندەشدا توركمان بە ئاشكرا خواستی خۆی بۆ وەرگرتنی پۆستی پارێزگار نیشاندا، كە ساڵانێكە داوای دەكات.
سهوسهن عهبدولواحید، ئهندامی ئهنجومهنی پارێزگا له بهرهی توركمانی بە (كەركوك ناو)ـی وت، كە ئهوان له سهرهتای رێككهوتنی هۆتێل رهشیدهوه ههڵوێستیان رون بووه و تێبینی خۆیان لهسهر رێككهوتنهكه ههبووه، بهڵام ئهوكات ئاگاداركراونهتهوه لهسهر ئهوهی بهندێكی رێككهوتنهكه تایبهت بووه به پێدانی پۆستهكه به توركمان، "له چاوهڕوانی ئهوەدابوین ئایا لایهنهكان پابهندن به رێككهوتنهكهوه یاخود نا".
یهكێتیی نیشتیمانیی كوردستان لە نیسانی ئەمساڵ و لە كاتی مشتومڕەكانی یەكلاییكردنەوەی پۆستی سەرۆك كۆمار لە بەرژەوەندی كاندیدی حزبەكەی، رهزامهندی نیشاندا به رادهستكردنی پۆستی پارێزگار به بهرهی توركمانی.
دەستپێكێكی قورس و كۆتاییەكی قورستر
ئەوكاتەی رێبوار تەها لە ئابی 2024ـدا پۆستی پارێزگاری كەركوكی وەرگرت، كوتلەكانی ئەنجومەنی پارێزگا لەوپەڕی ململانێدا بوون، ناكۆكی زەق هەبوو دەربارەی دابەشكردنی پۆستەكان و چەندین مانگ گفتوگۆ لە بارەی پێكهێنانی حكومەتی خۆجێیەوە كرا بە فشاری لایەنی دیكە لە نێویاندا محەمەد شیاع سودانی، سەرۆك وەزیرانی عیراق.
دەستلەكاركێشانەوەكەشی لە هەمان پۆست، وەكو خۆی دەڵێت، قورس بوو، "شتێكی تازە هاتە ئاراوە لە ئیرادەی مندا نەبوو، دەبێت لەم شوێنە نەمێنم" تەها، دوای وازهێنانی لە پەیامێكدا وای وت.
پارێزگاری پێشوی كەركوك، كە لە دوایین هەڵبژاردندا سەروو 90 هەزار دەنگی بەدەستهێنا بۆ چوونە پەرلەمان و بڕیاریدا نەڕوات، لە پەیامەكەیدا وتی پۆستی دیكەی لە بەغدا رەتكردۆتەوە تا لە كەركوك بمێنێتەوە، ئەوەی رویداوە لە دەسەڵاتی ئەودا نەبووە، "قورسە بۆ من لە پۆستی پارێزگار نەمێنم و ببمە جێگری یەكەمی پارێزگار"، وتیشی لەمەودوا پارێزگار بە تەوافوق و هاوبەشی لەگەڵ جێگرەكانیدا، بڕیار دەدات.
هەر چوارشەممە 16ـی نیسان یاوز حەمید، جێگری پارێزگار كە ساڵی 2024 لە پشكی توركمان هەڵبژێردرا و ئەوكات بەرەی توركمانی بەوهۆیەوە لە ریزەكانی دەریكرد، دەستلەكاركێشانەوەی راگەیاند تا پۆستەكەی بدرێت بە كورد.
لە كۆبونەوەكەی درەنگانی شەوی ئەنجومەنی پارێزگا، دەستلەكاركێشانەوەی رێبوار تەها پەسەند كرا و بە جێگری یەكەمی پارێزگار هەڵبژێردرا، دوای هەڵبژاردنی محەمەد سەمعان بە پارێزگار، هەروەها نەشئەت شاهوێز، سەرۆكی فراكسیۆنی یەكێتیی بە جێگری سەرۆكی ئەنجومەن هەڵبژێردرا، هەر لەو حزبە ئاڤێستا محەمەد بوو بە قایمقامی قەزای ناوەندی كەركوك لە جێی فەلاح یایچلی (پشكی توركمان)، عەدنان حسێن كرا بە قایمقامی داقوق كە بەدەست كاندیدی پێكهاتەی عەرەبەوە بوو، ئاوارە ئەحمەد بوو بە بەڕێوەبەری ناحیەی قەرەهەنجیر لەگەڵ چەند پۆستێكی دیكە لە یاریدەدەری پارێزگار و راوێژكاران و سەرۆك بەشی ناو دیوانی پارێزگار، بۆ یەكێتیی.
محەمەد سەمعان، پارێزگاری نوێی كەركوك لە یەكەم پەیامیدا بۆ رۆژنامەنوسان، كە (كەركوك ناو)ـیش ئامادەی بوو، وتی توركمان دوای 102 ساڵ توانیویەتی ئەو پۆستە بەدەستبهێنێتەوە، لە نێو پرۆسەیەكی لێكتێگەیشتن و هەماهەنگی هاوبەش، بۆتە پارێزگار و بەڵێنیدا، نوێنەری تەنیا لایەنێكی دیاریكراو و پێكهاتەیەك نەبێت. دواپارێزگاری كەركوك لە پشكی توركمان فەتاح پاشا بووە لە ساڵی 1924ـدا.
رهعد ساڵح، ئهندامی ئهنجومهنی پارێزگا له پێكهاتهی عهرهب، بۆ (كهركوك ناو) رونیكردەوە "ئێمه پێمانوایه لهو ئاڵوگۆڕه پێكهاتهی عهرهب زیانمهنده، لهبهرئهوهی ئهم پۆسته به بهلاش له عهرهب دهڕوات، چونكه كاتی رێككهوتنی پێكهێنانی حكومهت بهرهی توركمانی تیا نهبووه".
وەك چۆن رێبوار تەها وازی لە پۆستەكەی هێنا، چارەنوسێكی هاوشێوە چاوەڕێی محەمەد سەمعان دەكات، بەپێی هەمان ڕێککەوتن، ماوەیەکی دیاریکراوی لەبەردەمدایە بۆ ئەوەی بەرنامەی کارگێڕی حكومەتەكەی جێبەجێبکات پێش ئەوەی نۆرەی پێکهاتەیەکی دیکە بێت. بڕیارە پۆستەكە لە كۆتایی ئەمساڵ یان سەرەتای ساڵی داهاتووەوە بە قۆناغێكی نوێی ئاڵوگۆڕدا تێبپەڕێت.
سەرۆكی ئەنجومەنی پارێزگا وتی، بەپێی رێككەوتنی سیاسی، لە قۆناغی دواتردا، پۆستی پارێزگار بۆ كاندیدێكی پێكهاتەی عەرەب دەبێت. ئەو پارێزگارەش تا هەڵبژاردنی خولی نوێی ئەنجومەنی پارێزگا بەردەوام دەبێت كە بەپێی یاسا دەبێت لە كۆتاییەكانی 2027 بەڕێوەبچێت.
لەمەودوا ئەنجومەنێكی پارێزگای راستەقینە دەبینن
كورسییەكانی ئەنجومەن پڕ دەبنەوە
درەنگانی شەوی رابردوو، هۆڵی كۆبونەوەكانی ئەنجومەنی پارێزگای كەركوك دیمەنێكی جیاوازی بەخۆوەبینی، ئەو كورسییانەی بۆ 20 مانگ بەهۆی بایكۆت و ناڕەزایەتییەوە چۆڵ بوون، زۆرینەیان پڕ بوونەوە.
ئەو دانیشتنە تەنیا پارتی بایكۆتی كرد، كە دوو كورسی هەیە و لە راگەیەندراوێكدا وتی، "ئەم بڕیارەمان تەنها هەڵوێستێکی سیاسی نییە، بەڵکو درێژەی هەڵوێستە نەتەوەییەکانی پێشومانە، لەوانە بایکۆتی کۆبونەوەی هۆتێل رەشید".
هەر دوو بەرەی بایكۆت و بەشدار لە حكومەت، بەهۆی ناكۆكیییەوە نەیانتوانی ئەركەكانی خۆیان بەباشی بەڕێوەببەن، لەوانە رۆڵی چاودێری و یەكلاییكردنەوەی هەموو پۆستە ئیدارییەكان.
ئەحمەد رەمزی، ئەندامی ئەنجومەنی پارێزگا لە بەرەی توركمانی ساڵێك لەمەوبەر بایكۆتی شكاند و ئەوكات بە (كەركوك ناو)ـی وت "بڕوام بە بایكۆت نەبوو، چونكە پێشتر ئەزمونمان كردووە و یادەوەری تاڵمان لەگەڵیدا هەیە، هەر بایكۆتێكیش تەنیا زیانی بۆ خاوەنی بایكۆتەكە هەیە".
ئێستا وێنەكە بە تەواوی گۆڕاوە؛ ئەنجومەنی پارێزگای كەركوك، كە 16 ئەندامی هەیە و بوون بە دوو بەرەی دژبەیەك (9ـی پێكهێنەری حكومەت یان بەرەی هۆتێل رەشید، بەرانبەر بە 7ـی ناڕازی). ئەو دابەشبوونە چەند جارێك بەپێی رێككەوتن و دانوستانی لایەنە سیاسییەكان گۆڕا، تا دوایینجار تەنیا دوو ئەندامەكەی پارتی و یەك ئەندامی عەرەب بەردەوام بوون لە بایكۆت.
راكان سەعید جبوری، پارێزگاری پێشوتری كەركوك، دوای 800 رۆژ لە هەڵبژاردنی بە ئەندامی ئەنجومەن، بۆ دانیشتنەكەی شەوی رابردوو گەڕایەوە ئەنجومەن و لە پێدانی پۆستی پارێزگار بە توركمان و گۆڕانكارییەكانی دیكەدا دەنگیدا.
بەگوێرەی پەیڕەوی ناوخۆی ئەنجومەن و بەپێی یاسای پارێزگاكان، هەر ئەندامێكی ئەنجومەن ئەگەر چوار دانیشتنی لەدوای یەك یاخود یەك لەسەر چواری دانیشتنەكانی ئەنجومەن لە چوار مانگدا ئامادەنەبوو، بەبێ پاساوێكی رەوا، ئەوا بە دەستلەكاركێشاوە دادەنرێت. بەڵام ئەو رێكارە جێبەجێنەكراوە.
محەمەد حافز، جارێكیتر داوای لە پارتی كرد بگەڕێنەوە بۆ كۆبوونەوەكانی ئەنجومەن، شەوی رابردوو لە كۆنگرە رۆژنامەوانییەكەدا جەختیكردەوە، لەمەودوا ئەنجومەنێكی "راستەقینە" دەبینن، نەیشاردەوە كە پێشتر ناكۆكی و بایكۆت زۆرێك لە كاروبارەكانیانی پەخست.
ناكۆكی لەسەر بەڕێوەبردن و دابەشكردنی پۆست لە كەركوك، مێژویەكی دورودرێژی هەیە و هەر ئەوەش هۆكارێك بوو كە تەنیا هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاكانی ساڵی 2005ـی تێدا بەڕێوەبچێت و لەو پرۆسەیە بێبەش بوو تا 2023، جارێكیتر هەڵبژاردنی تێدا كرا.
دەسەڵات لە كەركوك بەپێی نوێنەرایەتیكردنێكی دادپەروەرانە دابەشدەكرێت، كە زامنی بەشداریكردنی پێكهاتەكانی پارێزگاكە بكات بەدەر لەئەنجامی هەڵبژاردنەكان، وەكو لە ماددەی 35ـی تایبەت بە پارێزگای كەركوك هاتووە لە یاسای هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاكان ژمارە 12ـی ساڵی 2018ـی هەمواركراو.
پێشتر و له سهردهمی رژێمی بهعسدا، زوربهی جومگه سهرهكییهكانی ئیدارهدان و حوكمڕانی له كهركوك بهدهست پێكهاتهی عهرهبهوه بوو، بێ هیچ ههڵبژاردنێك، له دوای 2003ـیشهوه، كورد له ترۆپكی دهسهڵاتی جێبهجێكردندا (پارێزگار) بوو تا 2017 و پاشان پۆستی پارێزگار كەوتەوە دەستی عەرەب و راكان سەعید جبوری پڕی كردەوە، لە ساڵی 2024ـدا جارێكیتر كاندیدی كورد (رێبوار تەها ) ئەو پۆستەی وەرگرت و ئێستاش لای توركمانە.
یەكەم پارێزگاری كەركوك، دوای هەڵبژاردنی 2005ـی ئەنجومەنی پارێزگا، عهبدولڕهحمان مستهفا بوو له پشكی كورد، دواتر و له ساڵی 2011ـدا نهجمهدین كهریم، لهلایهن ههمان ئهنجومهنهوه وهك پارێزگار له پشكی كورد/ یهكێتیی ههڵبژێردرا، دوای شهش ساڵ بهبڕیاری پهرلهمانی عیراق له پۆستهكهی دورخرایهوه.
لە دوای ساڵی 2003ــەوە لەسەر بنەمای پرۆژەیەكی جەلال تاڵەبانی، سەرۆك كۆماری پێشوتری عیراق و سكرتێری پێشوی كۆچكردوی یەكێتیی، پۆستە ئیدارییەكانی كەركوك بەڕێژەی لەسەدا 32 بۆ هەریەك لە پێكهاتەكانی كورد، عەرەب و توركمان دیاریكرا، لەگەڵ سەدا چوار بۆ كریستیان. پڕۆژەكە لە تەمموزی 2009ـدا لە ئەنجومەنی پارێزگای كەركوك، رێككەوتنی لەسەر كرا، هەرچەندە ئەو رێككەوتنەش شۆڕنەبۆوە بۆ پۆستەكانی خوارەوە.
تهواوی پارێزگای كهركوك (دانیشتوانەكەی زیاتر لە دوو ملیۆن و 34 هەزار كەسە)، ناوچهیهكی جێناكۆكه له نێوان ههردوو حكومهتی فیدراڵی عیراق و ههرێمی كوردستان، یهكلاییكردنهوهی چارهنوسیشی له چوارچێوهی ماددهی 140ـی دهستوردایه لهڕێی سێ قۆناغی ئاساییكردنهوه، سهرژمێری و راپرسی.
